Εταιρικοι μετασχηματισμοί & Ν.5162/2024 (Α΄ 198/5.12.2024)

Του Γιώργου Δαλιάνη με τη συνεργασία του Παναγιώτη Παπασταύρου, του Γιώργου Καραΐσκου και της επιστημονικής ομάδας της Grand Value* Από την εμπειρία μας σε υποθέσεις που έχουμε ήδη εξετάσει και υλοποιήσει, γνωρίζουμε ότι ο ν. 5162/2024 λειτουργεί και έχει γίνει θετικά δεκτός από την επιχειρηματική κοινότητα. Επιχειρήσεις τον αξιοποιούν για να διαχωρίσουν δραστηριότητες, να προστατεύσουν την ακίνητη περιουσία τους, να αναδιοργανώσουν έναν όμιλο, να διευθετήσουν σχέσεις μεταξύ μετόχων ή να προετοιμάσουν την επιχειρηματική διαδοχή. Το φορολογικό όφελος είναι ουσιαστικό. Ο μετασχηματισμός μπορεί να ολοκληρωθεί χωρίς η άμεση φορολογία της υπεραξίας και οι φόροι που συνδέονται με τη μεταφορά της περιουσίας να απορροφήσουν τη ρευστότητα της επιχείρησης. Η Ε.2088/10.10.2025 της ΑΑΔΕ έρχεται να εξηγήσει πώς εφαρμόζονται στην πράξη τα φορολογικά κίνητρα του ν. 5162/2024 (Α΄ 198/5.12.2024), ποιοι μετασχηματισμοί καλύπτονται και ποιες προϋποθέσεις πρέπει να τηρούνται. Η φορολογική ουδετερότητα δεν σημαίνει οριστική απαλλαγή από κάθε μελλοντικό φόρο. Σημαίνει κυρίως ότι η φορολόγηση δεν ενεργοποιείται κατά τον χρόνο της αναδιοργάνωσης, επιτρέποντας στην επιχείρηση να προχωρήσει χωρίς άμεση φορολογική επιβάρυνση. Ένα σύγχρονο φορολογικό πλαίσιο Με τον ν. 5162/2024 ενοποιήθηκαν τα φορολογικά καθεστώτα μετασχηματισμών που βρίσκονταν διάσπαρτα στο ν.δ. 1297/1972, στον ν. 2166/1993, στον ν. 2578/1998 και στα άρθρα 52 έως 56 του Κώδικα Φορολογίας Εισοδήματος. Η εταιρική διαδικασία εξακολουθεί να ρυθμίζεται από τον ν. 4601/2019, ενώ ο ν. 5162/2024 καθορίζει τη φορολογική μεταχείριση. Το νέο πλαίσιο καλύπτει συγχωνεύσεις, κοινές και μερικές διασπάσεις, αποσχίσεις κλάδων, μετατροπές και ανταλλαγές εταιρικών συμμετοχών. Εφαρμόζεται, μεταξύ άλλων, σε Α.Ε., Ε.Π.Ε., Ι.Κ.Ε., Ο.Ε., Ε.Ε., κοινοπραξίες και συνεταιρισμούς. Για τους διασυνοριακούς μετασχηματισμούς ισχύουν ειδικές προϋποθέσεις ως προς τη νομική μορφή, τη φορολογική κατοικία και την υπαγωγή των εταιρειών στους φόρους που προβλέπει η Οδηγία 2009/133/ΕΚ. Εκτός του νέου φορολογικού καθεστώτος παραμένει η συγχώνευση διά εξαγοράς. Η εξαίρεση επισημαίνεται στην Ε.2088/2025 με αναφορά στην αιτιολογική έκθεση και προκύπτει επίσης από τον ορισμό της συγχώνευσης στο άρθρο 48 του ν. 5162/2024. Η πράξη μπορεί να πραγματοποιηθεί εταιρικά βάσει του ν. 4601/2019, χωρίς όμως να απολαμβάνει αυτομάτως τα φορολογικά ευεργετήματα του νέου πλαισίου. Οι νέες διατάξεις εφαρμόζονται, κατά κανόνα, σε συγχωνεύσεις και διασπάσεις των οποίων το σχέδιο σύμβασης δημοσιεύεται από τις 6 Δεκεμβρίου 2024 και μετά. Για τις μετατροπές και τις ανταλλαγές συμμετοχών κρίσιμος είναι ο χρόνος δημοσίευσης της σχετικής εταιρικής απόφασης, ενώ για την εισφορά ατομικής επιχείρησης λαμβάνεται υπόψη ο χρόνος διακοπής των εργασιών της. Ο ν. 4935/2022 εξακολουθεί να λειτουργεί αυτοτελώς. Ο ν. 5162/2024 αφορά κυρίως τη φορολογική ουδετερότητα κατά τον μετασχηματισμό, ενώ ο ν. 4935/2022 παρέχει, υπό ειδικές προϋποθέσεις, κίνητρα που συνδέονται με τα μελλοντικά κέρδη της νέας ή της συνεργαζόμενης επιχείρησης. Η επιλογή του κατάλληλου καθεστώτος πρέπει να γίνεται από την αρχή, καθώς τα φορολογικά ευεργετήματα των δύο νόμων δεν συνδυάζονται στην ίδια πράξη. Πού βρίσκεται το φορολογικό όφελος Στη συγχώνευση, τη διάσπαση και τη μετατροπή, τα περιουσιακά στοιχεία μεταφέρονται στη λήπτρια εταιρεία με τη φορολογική αξία που είχαν πριν από τον μετασχηματισμό. Η λογιστική τους αξία μπορεί να διαφοροποιηθεί, εφόσον αυτό προκύπτει από την εταιρική και λογιστική νομοθεσία, χωρίς η διαφορά να φορολογείται κατά τον χρόνο της πράξης. Αν, για παράδειγμα, ένα ακίνητο έχει φορολογική αξία 1.000.000 ευρώ και αποτιμηθεί λογιστικά σε 1.600.000 ευρώ, η διαφορά των 600.000 ευρώ δεν δημιουργεί άμεση φορολογική υποχρέωση λόγω του μετασχηματισμού. Οι φορολογικές αποσβέσεις, όμως, συνεχίζονται πάνω στο 1.000.000 ευρώ. Η λογιστική υπεραξία δεν δημιουργεί πρόσθετες φορολογικές αποσβέσεις. Η ίδια αρχή ακολουθεί τα περιουσιακά στοιχεία μέχρι την πώληση ή τη διάλυση της λήπτριας εταιρείας. Τότε η φορολόγηση υπολογίζεται με βάση την ιστορική φορολογική αξία. Η ουδετερότητα λειτουργεί, επομένως, ως αναβολή της φορολογίας και διατηρεί τα διαθέσιμα κεφάλαια μέσα στην επιχείρηση όταν αυτά είναι περισσότερο αναγκαία. Τρεις πρακτικές εφαρμογές 1. Απόσχιση κλάδου με ακίνητο Μια επιχείρηση μπορεί να μεταφέρει έναν αυτοτελή κλάδο, μαζί με το ακίνητο που τον εξυπηρετεί, σε νέα ή υφιστάμενη εταιρεία. Με αυτόν τον τρόπο διαχωρίζεται η λειτουργική δραστηριότητα από την ακίνητη περιουσία, περιορίζεται ο επιχειρηματικός κίνδυνος και δημιουργείται καθαρότερη δομή για χρηματοδότηση ή είσοδο επενδυτή. Ο κλάδος πρέπει να αποτελεί οργανωτικά αυτόνομη εκμετάλλευση, ικανή να λειτουργήσει με τα δικά της περιουσιακά στοιχεία και τις συναφείς υποχρεώσεις. Η Ε.2088/2025 διευκρινίζει ρητά ότι δεν απαιτείται να είχε ήδη έσοδα πριν από τον μετασχηματισμό. Το θέμα έχει αναλυθεί εκτενέστερα στο άρθρο μας "Απόσχιση κλάδου με ακίνητο: Φορολογική απαλλαγή, λειτουργική αυτοτέλεια και προστασία περιουσίας". 2. Ασύμμετρη διάσπαση Η ασύμμετρη διάσπαση επιτρέπει στους μετόχους να λάβουν διαφορετικά ποσοστά στις εταιρείες που προκύπτουν από τη διάσπαση. Μπορεί να δώσει λύση όταν οι μέτοχοι επιθυμούν να ακολουθήσουν διαφορετική επιχειρηματική πορεία ή όταν τα μέλη μιας οικογένειας αναλαμβάνουν χωριστές δραστηριότητες. Η σχέση ανταλλαγής, η αποτίμηση και ο οικονομικός σκοπός χρειάζονται ισχυρή τεκμηρίωση. Μια σημαντική μεταφορά αξίας από τον έναν μέτοχο στον άλλον, χωρίς επαρκή αιτιολογία, μπορεί να εξεταστεί ως άτυπη δωρεά. Οι δυνατότητες και οι κίνδυνοι παρουσιάζονται αναλυτικά στο άρθρο "Ασύμμετρη διάσπαση: το νέο εργαλείο εταιρικής αναδιοργάνωσης με φορολογική ουδετερότητα". 3. Ελληνική εταιρεία holding Η ανταλλαγή εταιρικών συμμετοχών μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη δημιουργία ελληνικής εταιρείας holding ή για την αναδιοργάνωση ενός ομίλου. Όταν πληρούνται οι προϋποθέσεις του νόμου, η συγκέντρωση των συμμετοχών μπορεί να πραγματοποιηθεί χωρίς άμεση φορολόγηση της σχετικής υπεραξίας. Μια τέτοια δομή διευκολύνει τον έλεγχο των θυγατρικών, την είσοδο επενδυτών και τη διαδοχή. Στους διασυνοριακούς μετασχηματισμούς απαιτείται πρόσθετος έλεγχος της φορολογικής κατοικίας, της νομικής μορφής και της πραγματικής λειτουργίας κάθε εταιρείας. Σχετική είναι και η προηγούμενη ανάλυσή μας "Ελληνική Holding: φορολογικό ευεργέτημα στις μεταβιβάσεις μετοχών και εταιρικών μεριδίων". Εφαρμογή σε Ακίνητα, ζημίες και υπεραξία μετόχων Οι συμβάσεις και οι πράξεις του μετασχηματισμού, καθώς και η μεταφορά των περιουσιακών στοιχείων, απαλλάσσονται από φόρους, τέλη και δικαιώματα υπό τις προϋποθέσεις του νόμου και με την επιφύλαξη του Κώδικα ΦΠΑ. Στις μεταβιβάσεις ακινήτων που πραγματοποιούνται στο πλαίσιο εταιρικού μετασχηματισμού δεν επιβάλλεται φόρος μεταβίβασης και, κατά κανόνα, δεν υποβάλλεται σχετική δήλωση. Απαιτείται το πιστοποιητικό ΕΝΦΙΑ. Ειδική διαδικασία ισχύει για την εισφορά ατομικής επιχείρησης, όπου η δήλωση φόρου μεταβίβασης υποβάλλεται ακόμη και όταν συντρέχουν οι προϋποθέσεις απαλλαγής. Οι φορολογικές ζημίες μπορούν να μεταφερθούν στη λήπτρια εταιρεία με τους όρους που θα ίσχυαν για την εισφέρουσα, σύμφωνα με το άρθρο 51 του ν. 5162/2024 και τους περιορισμούς του άρθρου 27 ΚΦΕ. Στην απόσχιση κλάδου μεταφέρονται μόνο οι ζημίες που συνδέονται με τη δραστηριότητα του συγκεκριμένου κλάδου. Οι μέτοχοι ή εταίροι απαλλάσσονται από την υπεραξία που προκύπτει λόγω του μετασχηματισμού, εκτός από το μέρος που αντιστοιχεί σε τυχόν χρηματική καταβολή. Για φυσικό πρόσωπο, η φορολογητέα υπεραξία αυτού του μέρους υπάγεται στον συντελεστή 15% του άρθρου 43 ΚΦΕ. Στις συγχωνεύσεις και στις διασπάσεις απαιτείται προσοχή στη διετή διακράτηση των νέων συμμετοχών. Αν μεταβιβαστούν πριν από τη συμπλήρωση της διετίας, ως τιμή κτήσης λαμβάνεται η αξία που είχαν οι παλαιές συμμετοχές πριν από τον μετασχηματισμό. Ο περιορισμός αυτός δεν καταλαμβάνει τη μετατροπή εταιρείας. Η εισφορά ατομικής επιχείρησης Ο ν. 5162/2024 επιτρέπει την εισφορά ατομικής επιχείρησης σε εταιρεία με φορολογική ουδετερότητα. Για την απαλλαγή της υπεραξίας σε επίπεδο λήπτριας εταιρείας απαιτείται, κατά κανόνα, η ατομική επιχείρηση να έχει πραγματοποιήσει έναρξη εργασιών τουλάχιστον δύο έτη πριν από την εισφορά. Ειδικοί όροι ισχύουν για τα ακίνητα. Το ακίνητο πρέπει να έχει χρησιμοποιηθεί για τις ανάγκες της ατομικής επιχείρησης επί δύο έτη πριν από την εισφορά και να συνεχίσει να χρησιμοποιείται από τη λήπτρια εταιρεία για δύο ακόμη έτη. Για ατομικές επιχειρήσεις με κύριο αντικείμενο την κατασκευή ή την εκμετάλλευση ακινήτων προβλέπεται ειδική εξαίρεση από αυτές τις χρονικές προϋποθέσεις. Όταν η ατομική επιχείρηση εισφέρεται σε υφιστάμενη εταιρεία, η πράξη υπόκειται σε Φόρο Συγκέντρωσης Κεφαλαίου. Διαφορετική είναι η περίπτωση εισφοράς σε νεοσύστατη εταιρεία, επειδή τότε πρόκειται για σύσταση εταιρείας. Απαιτείται πραγματικός οικονομικός σκοπός Η φορολογική ουδετερότητα προϋποθέτει ουσιαστική επιχειρηματική αιτιολογία. Το άρθρο 56 του ν. 5162/2024 επιτρέπει την ολική ή μερική άρση των ευεργετημάτων όταν κύριος σκοπός ή ένας από τους κύριους σκοπούς της πράξης είναι η φοροδιαφυγή ή η φοροαποφυγή. Ο οικονομικός σκοπός μπορεί να συνίσταται στον διαχωρισμό της λειτουργικής δραστηριότητας από την ακίνητη περιουσία, στην προετοιμασία εισόδου επενδυτή, στην επιχειρηματική διαδοχή, στην αυτόνομη χρηματοδότηση διαφορετικών δραστηριοτήτων ή στον διαχωρισμό μετόχων με διαφορετική στρατηγική. Η αιτιολογία πρέπει να αποτυπώνεται στο σχέδιο του μετασχηματισμού, στις εταιρικές αποφάσεις, στις αποτιμήσεις και στο επιχειρηματικό σχέδιο. Η πραγματική λειτουργία της νέας δομής οφείλει να επιβεβαιώνει όσα περιγράφηκαν κατά τον σχεδιασμό. Συμπέρασμα Ο ν. 5162/2024 και η Ε.2088/2025 δημιουργούν ένα σαφέστερο περιβάλλον για συγχωνεύσεις, διασπάσεις, αποσχίσεις κλάδων, μετατροπές και ανταλλαγές συμμετοχών. Η επιχείρηση μπορεί να αναδιοργανωθεί χωρίς η άμεση φορολογική επιβάρυνση να δεσμεύσει κεφάλαια ή να ματαιώσει μια οικονομικά χρήσιμη επιλογή. Το πραγματικό όφελος βρίσκεται στη δυνατότητα διαμόρφωσης μιας εταιρικής δομής που υπηρετεί καλύτερα τη λειτουργία, τη χρηματοδότηση και τη μελλοντική ανάπτυξη της επιχείρησης. Η ποιότητα του σχεδιασμού και η τεκμηρίωση του οικονομικού σκοπού καθορίζουν την ασφάλεια του αποτελέσματος. * O Γιώργος Δαλιάνης είναι Διευθύνων Σύμβουλος της Artion Α.Ε. & ιδρυτής του Ομίλου ARTION, Οικονομολόγος Φοροτεχνικός. O Παναγιώτης Παπασταύρου είναι Μέτοχος και μέλος Δ.Σ., Διευθυντής Επιμόρφωσης της Artion A.E. Ο Γιώργος Καραΐσκος είναι Senior Business Consultant της GRAND VALUE, εταιρείας του ΟΜΙΛΟΥ ARTION. Η Grand Value Α.Ε. είναι εταιρεία-μέλος του Ομίλου ARTION.